Uzaktan çalışma özel olarak ekonominin otomatlaşması genel olarak enformasyon devrimiyle ilgilidir. 1990’lı yıllardan sonra başlayıp, 2000’li yıllardan sonra ivme kazanan değişim sürecinin tarım ve sanayi devrimi gibi köklü bir devrim olduğu anlaşılmıştır. Bu köklü devrim küreselleşme, post-endüstriyalizm, post-modernizm, enformasyon devrimi gibi adlarla anılmaktadır.

Sanayi çağına mahsus çalışma ilişkileri köklü bir şekilde değişmektedir. Sanayi çağının çalışma ilişkileri bir mekânda, tanımlanan bir işi, belli mesai saatleri içinde bir ücret karşılığında yapmak üzere işverenin emrine girmeyi gerektirmektedir. Sanayinin otomatlaşması ve enformasyon teknolojilerinin gelişip yaygınlaşmasıyla belli saatlerde bir mekânda bulunma mecburiyeti ortadan kalkmaktadır. Hatta işlerin bir mekânda belli zamanlarda bulunup bulunmamasına nispeten daha maliyetli hale gelmektedir. Bu değişim, imkanlar sağladığı kadar tehditler de barındırmaktadır.

Feodalizm, toprağa bağlı esirlik olarak tanımlanmıştı. Sanayi ise nitelik olarak bir yere ve mesaiye bağlı bir esirlikti. Yeni dönemde Fordizm ve Taylorizm dediğimiz çalışmaya ilişkin kötülükler ortadan kalkacak. Dayıbaşından farkı olmayan formenliğin sultası son bulacak. Ancak yeni değişiklik öngöremediğimiz kötülüklerin de kapısını açabilir. Otomatlaşması sanayi çağının bildiğimiz istihdam biçimlerini ortadan kaldırmakta ve/veya köklü bir şekilde değiştirmektedir. Kas gücüne dayalı mesleklerin hemen hemen tümünü, mavi yakalı mesleklerin ise çoğunluğunu ortadan kaldıracak. Kitle halinde işsizlik yaratacaktır. Ya da işverenin karşısında bütün güçlerini kaybedeceklerdir. Çünkü alternatifleri vardır. Otomasyon onların işlerini yapmaya hazırdır. Artık uzaktan otomobili, bilgisayarı, makinaları tamir etmek, uzaktan muayene etmek, davaları takip edip çözüme kavuşturmak mümkün olacaktır. Öte yandan nitelikli yeni ortaya çıkan belli işleri yapanları işverene karşı güçlendirmektedir. Sermayesi bilgi olan belli meslekler işverenlere güç itibariyle denkleşecek. Değişimin bu çağa mahsus önemli bir çalışan grubunun durumunu iyileştirmektedir. Belli işlerin ulus aşırı ülkelerden yaptırılması söz konusu olacak. Bunlar İşverenin elini güçlendirecek. Yeni dönemde sorunların çözümü için ulus ölçeğinde tedbirlerin alınması yetmeyecek. Global düzeyde işbirliği zorunluluk olacak. Yine fabrikaların yer değiştirmesi zor olmayacak. İşverene görece fazla yükümlülük yüklediğinizde fabrikasını kapatıp başka yerde fabrika açması büyük sorun oluşturmayacak. İşgörenler lehine grev benzeri tedbirler işlevsiz kalacak.

Sonuçta belli mekâna ve zamana bağlı işgörenlik zaman içinde tamamen değişecek. Çalışanlar mekâna ve zamana bağlılıklarından azade olacaklar. Bir nevi özgürleşecekler. Sermayeye sahip olmanın belirleyiciliği ortadan kalkacak. Özellikle yeni tür bilgiye sahip belli meslek gruplarını hem özgürleştirecek hem de zenginleştirecek. Buna karşılık imalat sektörünün görece önemi azalacak. Burada çalışan yaygın mesleklerin çoğunluğu ortadan kalkacak. Yaygın işsizlik ortaya çıkacak. Makineleşme ile pamuk işçiliğinin ortadan kalkması gibi fabrika işçiliği de ortadan kalkacak. Bu değişim yeni teknolojileri bilen meslek gruplarını müstakil iş insanı gibi bir konuma yükseltecek. Bu hizmetleri yapan şirketlerde çalışmaları onları daha zayıf kılmayacak. Hizmet sektöründe operasyonel şirketler türeyecek. Büyük olmayan, dinamik bu şirketler çalışma ilişkilerinin belki yeni boyutu olacak. Burada çalışacak kişiler yine eski fabrika veya işletme düzeninde olduğu gibi çok da işverene bağlı olmayacak. Çünkü internet üzerinden işletme açmak veya iş yapmak zor olmayacak. Belki zamanla bu işler iyice çoğalacak. Şirket olmakla işçi olmak bir kişinin bünyesinde buluşacak. Çalışma ilişkilerinin boyutu yarı şirket, yarı girişimci olan kişilerle bunlardan hizmet satın alan büyük şirketler arasında gerçekleşecek. Çalışma ilişkileriyle ilgili ulus ölçeğinde alınacak tedbirler yeterli gelmeyecek. Çalışma kurallarını denetleyecek uluslararası merkezlere ihtiyaç duyulacak. Bütün anlatılar gelişmiş ülkeleri temel almaktadır. İleri düzeyde sanayileşmemiş ülkelerde imalat sanayi yoğun olmaya devam edebilir. Hatta ileri sanayileşen ülkelerdeki imalat sektörü bu ülkelere yönelecek. Yine gelişmekte olan ülkelerin durumunu ise ayrıca ele almak gerekir.

Prof. Dr. İshak TORUN