Mahmut Hakkı Akın (İstanbul Medeniyet Üniversitesi Sosyoloji Bölümü Öğretim Üyesi)

Savaş, toplumların süre giden devamlılığında bir kırılmaya ve olağanın olağanüstüne dönüşmesine işaret eder. Olağanüstü dönem, toplumsal normların ve değerlerin tamamen ortadan kalkmasına sebep olmasa da olağan dönemdeki süreklilikleri sağlayamamalarına sebep olur. Aile, ekonomi, siyaset, eğitim ve din gibi genel kurumların yanında mezo ve mikro sosyal ilişkiler de savaşın yıkımından etkilenir. Gündelik hayatın toplumsal düzenliliğini sağlayan rutinler, oluşan belirsizlik dolayısıyla değişebilir. Böylece olağanüstü durum, gündelik hayatta kendi rutinlerini oluşturur. Burada düzenliliğe bağlı rutinlerden çok düzensizliğin ürettiği ve kısa ömürlü rutinler söz konusu olur. Savaşın ürettiği yeni sosyal, kültürel ve psikolojik durumu sadece devleti yönetenler değil, toplumda yaşayan bütün kesimler yönetmek zorunda kalır. Yani düzenin yerini kaotik olan alır, kaotik olanın belirsizliği ve sınırları içinde düzen oluşturulmaya çalışılır. Bu de yeni ve geçici değerler ve normların ortaya çıkmasına sebep olabilir.

Savaş, savaşı kazanmış kabul edilen toplumlar için bile büyük maliyetlere sebep olur. Yeniden bir düzen kurma konusunda adımlar atılması, alt yapı çalışmalarının yanında savaşa katılanların ve savaştan etkilenen her nesilden insanın olağan döneme geçişlerinin de sağlanması gerekir. Burada hem sosyal hem de psikolojik bir sağaltım ve rehabilitasyon sürecinden geçilir. Sonuçta insanlar arasında yıkım, korku ve travmalar olacaktır. Savaş sırasında yaşananlar yeni kültürel tutum ve pratiklere de sebep olabilir. Zorluklar yaşamış insanlar, daha tutumlu, fedakâr ya da dayanışmacı olma ile ilgili bazı değerler ve pratikler üretebilirler. Bizde yirminci asrın ilk yarısındaki savaşların trajedisini ve travmasını yaşamış nesiller ile Avrupa’da II. Dünya Savaşı’nı yaşamış nesillerin tutumlu olma ve savaşın yıkımını tekrar yaşamama konularındaki hassasiyetleri hatırlanabilir.

Savaşlar toplumlarda savaş hafızası da üretir. Savaşın sıkıntılarını maddi ve manevi bir şekilde yaşamış nesiller, bu hafızanın etkisinde daha tedirgin bir hayat sürerler. Yeni nesillere bu hafızayı aktarmaya çalışırlar. Elbette savaş hafızasını kaybetmiş toplumlarda yaşanan trajedinin aktarımı bir tür anlatıya dönüşür ve zamanla insanlar üzerindeki etkisi de azalabilir.

Siyasetçiler ve medya savaşın iktidarları meşrulaştıracak kahramanlıklar üzerinden görünen ve algılanan yönlerine daha fazla odaklansalar savaş, görünmeyen başka ilişkiler üretme potansiyeline sahiptir. Savaşın görünmeyen yönlerdeki yıkıcı ve tahrip edici etkisi, bir toplumun kendine gelmesi noktasında belirleyicidir. Savaş, her alanda toplumların kaynaklarını kaybetmelerine ve daha fazla harcamalarına sebep olur.

Toplumlar için esas olan barış, adalet ve birlikte yaşamak meselesidir. Farklı milletlerin ya da azınlık gruplarının bir arada yaşadığı toplumlarda savaş sırasında yaşanan kaosun ve travmaların daha sonra barışı tesis etmeye olumsuz etkileri olabilir. İçinden çıkılmaz bir girdap gibi kan davasının devam edip gitmesi mümkündür.

Savaştan nemalanan, ortaya çıkan krizlerden siyasi ya da iktisadi faydalar elde edenler de daima olmuştur. Bu durum da ortaya çıkan kaosun bir sonucu olarak yorumlanabilir. Bir yandan da savaş toplumlarda kahramanlık ve dayanışmayla ilgili yeni değerler üretebilir. Kahramanlıklar, destanlar ve özveri de savaşa dahildir. Ancak ne olursa olsun savaş, olağanı olağanüstüne çeviren toplum üzerinde yıkıcı etkileri daha fazla olan bir olgudur.