Peter Langman, yıllarca okul saldırganlarının günlüklerini, mektuplarını, adli raporlarını okumuş. Vardığı ilk sonuç rahatsız edici derecede sade. Tek bir okul saldırganı profili yok. Tek bir neden yok. Tek bir saldırı tipi yok.

Bu basit görünen cümleler, medyanın onlarca yıldır tekrarladığı klişeyi parçalıyor. Beyaz, ergen, yalnız çocuk. Şiddet içerikli video oyunları oynuyor. Zorbalığa uğruyor. Bir gün dayanamıyor ve kendisine eziyet edenleri vuruyor. Langman diyor ki bu hikâye yanlış. Sadece eksik değil, yanlış.

Üç Psikolojik Tip

Langman saldırganları üç kategoriye ayırıyor. Her biri farklı bir iç dünyanın fotoğrafı.

PSİKOPATLAR. Aşırı narsisizm. Ahlakın reddi. Empatinin, suçluluğun, pişmanlığın yokluğu. Sadizm. Kendilerini hep kurban olarak görüyorlar, hiçbir şey onların hatası değil. Çabucak öfkeleniyor, kendilerini her şeye hak kazanmış sayıyorlar.

Columbine saldırganı Eric Harris bu tipin ders kitabı örneği. Günlüğüne Almanca "Ich bin Gott" yazmış. Ben tanrıyım. Başka bir yerde şöyle diyor, eğer bir şey söylersem o olur, ben kanunum, beğenmezsen ölürsün. Bu cümleleri yazan çocuk aynı zamanda arkadaşının annesine "küçük bir centilmen" izlenimi vermeyi, öğretmenlerinden "harika bir çocuk" notları almayı, denetimli serbestlik memurunu hayatta başarılı olacak parlak bir genç olduğuna ikna etmeyi başarmıştı. İzlenim yönetimi psikopatın imzasıdır. Dışarıdan gördüğünüz yüz, içerideki yüz değildir.

PSİKOTİKLER. Halüsinasyonlar. Paranoid sanrılar. Dağınık konuşma ve davranış. Derin bir yalıtım. Daha başarılı akranlarına karşı kıskançlık.

Kip Kinkel, 15 yaşındaydı. 12 yaşından beri üç ses duyuyordu kafasında. Hükümetin beynine çip yerleştirdiğini düşünüyordu. Çin'in işgaline hazırlanıyordu. Anne babasını öldürdükten sonra yazdığı satırlar sarsıcı. "Keşke kürtajla alınsaydım. Dokunduğum her şeyi mahvediyorum... Tanrı bunu bana neden yaptı?" Harris'in soğuk yüceliğinin tam tersi. Kinkel kendinden nefret ediyor, kafası "düzgün çalışmıyor," yardım dileniyor. Ama yardımı alamayacağını da biliyor.

TRAVMATİZE OLMUŞLAR. Dağılmış, kaotik aileler. Ebeveynde madde bağımlılığı, suç geçmişi. Fiziksel, cinsel, duygusal istismar. Sık taşınmalar. Değişen bakım verenler.

Jeffrey Weise, Red Lake lisesinde dokuz kişiyi öldürdü. Kendi yazdıkları acıyı çiğ bir biçimde aktarıyor. Annesi onu eline ne geçerse onunla dövermiş. Alkolikmiş. Oğluna "bir hata" olduğunu söylermiş. Weise, "on altı yıl biriken öfke" diyor. Tutamadığı bir tasma. Bu dil Harris'in tanrısal hezeyanından da Kinkel'ın psikotik korkusundan da farklı. Burada uzun yıllara yayılmış bir yıpranma var.

Bu Tipoloji Bize Ne Söylüyor?

İlk ders, tekil nedenselliğin çöküşü. Medya bir saldırı sonrası hep aynı soruyu sorar. Video oyunları mı, silahlar mı, zorbalık mı, ruh sağlığı mı? Langman'ın verisi bu soruya tek bir cevabın olmadığını gösteriyor. Harris'i ve Weise'ı aynı çerçeveyle açıklayamazsınız. Biri narsist bir avcı. Öteki yaralı bir çocuk. İkisi de öldürdü ama motivasyonları, iç dünyaları, acıları aynı cinsten değil.

İkinci ders daha rahatsız edici. Psikopati, psikoz ya da travma tek başına saldırıyı açıklamıyor. Langman bunu açıkça söylüyor. Bu özelliklere sahip insanların büyük çoğunluğu hiç kimseyi öldürmez. Saldırı çok etkenli bir olay. İçsel yapı artı toplumsal tetikleyici. Kim olduğun artı başına ne geldi.

Tetikleyiciler listesi tanıdık. Akademik başarısızlık. Disiplin sorunları. Romantik reddedilme. Hukuki sorunlar. Akranlarla çatışma. Gelecek algısının çökmesi. Askeri kariyer hayallerinin bitmesi. Hepsi sıradan ergenlik krizleri aslında. Fark şu. Psikopatik, psikotik ya da travmatize bir zihin, sıradan bir başarısızlığı kozmik bir adaletsizliğe dönüştürebilir. Diğerlerinin atlattığı şeyler, bu zihinlerde farklı yankılanır.

Hedef Meselesi ve Zorbalık Miti

Sunumdaki en çarpıcı veri hedef dağılımına ait. 48 saldırgandan kaçı kimi hedef aldı?

Zorbaları hedef alan, sadece 1. Rakipleri hedef alan, 3. Aileyi hedef alan, yaklaşık 7. Kadınları hedef alan, 9. Personeli hedef alan 18.

Bu grafik bir mitin mezar taşı. "Okul saldırganı kendisine zorbalık yapanı vurur" anlatısı istatistiksel olarak neredeyse yok. Saldırganların büyük çoğunluğu personeli vuruyor. Öğretmenleri, yöneticileri, güvenlikçileri. İkinci sırada kadınlar var. Romantik reddedilme, cinsel hınç, yapısal misoji. Sonra aile. Zorba en altta. Demek ki saldırı bir intikam eylemi değil büyük ölçüde. Bir otorite, cinsiyet ve aile meselesi. Bu, sosyolojik olarak ayrıca incelenmesi gereken bir örüntü.

Önleme ve Yanıt Ayrımı

Langman kritik bir ayrım yapıyor. Acil yanıt, saldırı başladıktan sonra hasarı azaltmaktır. Kilit altına alma, polis müdahalesi, tahliye. Önleme ise saldırganın silahlı olarak okula varmasını engellemektir. Ve önleme, yanıttan daha önemlidir. Çünkü yanıt zaten geç kalmış demektir.

Peki nasıl önleneceği noktasında Langman'ın kritik tezi, cezanın önleme olmadığı. Uzaklaştırma ve okuldan atma tehlikeyi ortadan kaldırmıyor. Tersine, öfkeyi ve reddedilme hissini büyütebiliyor. Evde yeni cezalara, belki şiddete neden olabiliyor. En önemlisi, gözetimin dışına itiyor. Bu, Türkiye'deki çocuk suçluluğu tartışmalarında da karşımıza çıkan bir mesele. Cezalandırıcı yaklaşımın önleyici sanılması.

Tehdit Değerlendirmesi ve Uyarı Sinyalleri

Langman üç tür davranışın değerlendirme başlatması gerektiğini söylüyor.

Birincisi tehditler. Doğrudan, dolaylı ya da ima yoluyla. İkincisi saldırıya yönelik davranışlar. Okul krokisini çizmek, hedef listesi yapmak, silah edinmek, prova yapmak. Üçüncüsü sızıntı (leakage). Bu kavram kritik. Saldırganlar büyük çoğunlukla ne yapacaklarını önceden birilerine söylerler. Böbürlenmek için. Birini uyarmak için. Bir arkadaşı dahil etmeye çalışmak için. Hayran oldukları başka saldırganları taklit etmek için. Sosyal medyada, günlüklerde, sohbetlerde.

Ayrıntı arttıkça risk yakınlaşıyor. Zaman, mekân, yöntem, araç erişimi belirginleştiğinde tehlike kapıya dayanmış demektir.

Raporlama Neden Başarısız Olur. İnsanlar uyarı sinyallerini görürler ama bildirmezler. Neden?

Genel inkâr. "Burada olmaz." Özgül inkâr. "O asla yapmaz, çok gençtir, ailesini tanırım." Korku. Saldırganı kızdırmaktan, gereksiz tepki vermekten, olaya karışmaktan. Hatalı muhakeme. "Şaka yaptı, aylardır söylüyor zaten, gerçekten yapacak olsa söylemezdi." Sonuncusu özellikle sinsi. Çünkü saldırganların büyük kısmı gerçekten önceden söylüyor.

Okul personelinin kendi bariyerleri var. Etiketleme kaygısı. Aileler tarafından dava edilme korkusu. Psikologa yönlendirince işin bittiğini sanma. Gizlilik mevzuatının yanlış yorumlanması.

Karl Pierson Vakası ve Dinamik Risk

2013 yılı. Pierson bir öğretmene tehdit savuruyor. Okul değerlendiriyor, "düşük risk" diyor. Üç ay sonra okulda silahlı saldırı yapıyor. Ders çok net. Tehdit değerlendirmesi bir kez yapılıp bitecek iş değil. Risk dinamiktir. Hızlı değişir. Bir kişi bugün düşük riskliyken üç ay sonra tetiklenmiş olabilir. Süreklilik ve takip esastır.

Yazılı Ödevlerde Uyarılar

Langman öğrenci yazılarına dikkat çekiyor. Romeo ve Juliet ödevinde Tybalt perspektifinden yazan öğrenci. "Öldürmeyi sevdim, içimdeki öfkeyi dağıttı." Aynı öğrenci derste "kafamdaki seslere lanet olsun" diye bağırıyor, sorulunca şarkı sözü olduğunu söylüyor. Sonra ev yapımı bomba üzerine sözlü sunum yapıyor. Kimse alarm zincirini çekmiyor. Görünen şey buzdağının ucudur diyor Langman. Rehber çizgiler temizdir, hayat dağınıktır.

Verinin Sosyolojik Okuması

Veri bize ne söylüyor? Birkaç katman var.

Birincisi, psikolojik indirgemeciliğin sınırı. Üç tipoloji (psikopat, psikotik, travmatize) önemli ama tek başına açıklayıcı değil. Bu tiplere sahip milyonlarca insan var, çok azı öldürüyor. Demek ki bireysel patolojiyi, toplumsal düzenin reddettiği, küçük düşürdüğü, seçeneksiz bıraktığı koşullarla birlikte düşünmek gerekiyor. Saldırganlık bir karakter değil, bir kesişim noktası.

İkincisi, erkeklik ve hınç meselesi. Hedeflerin dağılımı tesadüf değil. Kadınların ve otorite figürlerinin öne çıkması, reddedilmiş erkekliğin şiddete dönüşümü hakkında kuvvetli bir sinyal veriyor. Incel kültürünün, toksik erkekliğin ve silah kültürünün kesişimi burada görünür oluyor. Türkiye bağlamında kadın cinayetleri ve genç erkeklerin hınç davranışları düşünürken bu örüntü dikkate alınmalı.

Üçüncüsü, sızıntının sosyolojisi. Saldırganlar izole değil aslında. Çoğu önceden konuşuyor, paylaşıyor, ima ediyor. Demek ki sorun sadece "yalnız kurt" değil. Sorun çevrenin sinyalleri işleyememesi, kolektif inkar, ve raporlama altyapısının çalışmaması. Bu bir bireysel psikoloji sorunu kadar bir kolektif dikkat sorunu.

Dördüncüsü, cezalandırıcı mantığın iflası. Uzaklaştırma, atma, sert disiplin, hiçbiri problemi çözmüyor. Hatta büyütebiliyor. Bu, Türkiye'deki güncel çocuk suçluluğu tartışmalarında dikkate alınması gereken bir konu. Cezanın yaşını indirmek ya da sertleştirmek, önleme değildir. Önleme, erken tespit ve müdahale sistemidir. Bu sistemi kurmak hem pedagojik hem kurumsal bir iştir.

Beşincisi, Langman'ın verisi ABD odaklı. Türkiye'nin okul şiddeti örüntüsü bazı bakımlardan farklı olsa da sınıflandırma mantığı, tetikleyici olaylar, sızıntı kavramı, raporlama engelleri bizdeki sürecin belirli boyutlarını anlamak için yardımcı olabilir. Özellikle psikotik kırılma ve travma eksenleri, ergen intiharlarını ve şiddet eylemlerini anlamak için kullanışlı.

Kritik Bir Kör Nokta

Sunumun bir zayıflığı da var. Langman bir psikolog ve analizleri psikolojik ağırlıklı. Silah erişimi, medya taklidi, dijital radikalleşme ağları gibi yapısal faktörler daha az yer tutuyor. Columbine sonrası "Columbine hayranlığı" diye bir altkültür oluştu internette. Harris'i kahraman gören binlerce genç var. Bu kültürel taklit dinamiği, bireysel psikolojinin ötesinde bir sorun. Benzer şekilde, silah ruhsatı rejimleri ABD'de olayların ölçeğini tamamen değiştiriyor. Langman bunları tümüyle ihmal etmiyor ama merkeze de koymuyor.

Özetle Langman'ın çerçevesi bize şunu söylüyor. Okul saldırganlığı çok etkenli bir olgudur. Bireysel patoloji (psikopat, psikotik, travmatize) toplumsal tetikleyicilerle (akademik, romantik, ailevi, hukuki başarısızlıklar) buluştuğunda, ve çevre sızıntı sinyallerini göremediğinde, ve kurumlar ceza-merkezli düşündüğünde, saldırı olasılığı büyür. Önleme mümkündür ama disiplin değil, dikkat ister. Tehdit değerlendirmesi statik bir karar değil, süreklilik gerektiren bir süreçtir. Ve en önemlisi, bu çocuklar genellikle söylüyorlar. Biz duyamıyoruz.

Prof. Dr. Veysel Bozkurt